Soms is reizen door je hoofd interessanter dan een echte reis. Niet gehinderd door praktische beslommeringen kun je overal heen, en op welk moment je maar wilt. De kunstwerken van Thomas Elshuis geven je die mogelijkheid tot vrij reizen. Ze nemen je mee naar een imaginaire plek, een reis in de tijd waarin heden, verleden en toekomst samensmelten.

door Jenny Smets

Een reis waarin iets ouds een nieuwe leven krijgt, en iets wat zojuist nieuws was nu alweer oud is. Als een wandeling met open bestemming, een tocht waarin je eindeloos kunt dwalen. In de ruimte en in de tijd. Maar boven alles in je gedachten. Met herinneringen als gids.

Fotografie is hét medium om herinneringen mee vast te leggen en te delen. Vakantiefoto’s dienen als geheugensteun, en als bewijs: Kijk hier was ik! We delen onze visuele reisverhalen en masse via sociale media, de thuisblijvers kunnen via het scherm instant meeleven. Slechts een enkele reiziger wacht nog tot thuiskomst om zo – net als voor onze samenleving digitaal werd – de vastgelegde vakantieherinneringen te delen met familie en vrienden.

Avonden waarop de dia’s, lichtbeelden van net ontdekte nieuwe werelden, in het donker geprojecteerd worden op een diascherm. Ze brengen ons over grenzen en laten een wereld zien die groot en spannend is. Dit contrasteert met de tijdelijk tot minitheater omgebouwde intieme huiskamer waarin de reiziger zijn ervaringen deelt. Ervaringen die inmiddels al zijn verworden tot herinneringen.

In 1998 erfde Elshuis een archief van twintigduizend dia’s. De dia’s zijn genomen door een familievriend, die tussen 1960 en 1995 de hele wereld over was gereisd. Deze beeldverzameling vormde het startpunt van Elshuis reis door de herinneringen van iemand die er niet meer was. Het werd een reis tegen de klok in, onderweg nieuwe verhalen creërend.

Een extra archief

De serie ‘Het Vrije Volk’ is de meest recente bestemming in dit reisverhaal. De verleidelijke natuur-landschappen in deze serie roepen het verlangen op om je naar die plek te verplaatsen. Naar de watervallen, de imposante gebergtes of langs de bossen loopt vaak een kronkelend pad of een riviertje dat je oog naar de horizon leidt. Het zijn fictieve landschappen, ontstaan uit intuïtief door Elshuis gekozen beeld uit zijn dia-archief. Hij projecteert dit beeld op het vlak van een pagina uit ‘Het Vrije Volk’, de krant die de maker van de dia’s vroeger las.

Vervolgens markeert Elshuis de coördinaten op het krantenpapier en tekent hij met zwarte stift de afbeelding, zoals hij het zich van de geprojecteerde dia herinnert. Elshuis zoekt naar een goede match tussen de afbeelding en de ondergrond gevormd door de pagina uit ‘Het Vrije Volk’. Het beeld is daarbij leidend. Elshuis combineert en zoekt net zo lang tot beide lagen goed samenvallen. De vormgeving van de krantenpagina met kaders, koppen, krantenfoto’s en advertenties bepaalt de compositie en tenslotte de positie van de kleurvlakken. Of hij daarbij de vormgeving van de pagina volgt of juist doorbreekt wisselt.

Bij die keuze let hij niet op de inhoud van de teksten en beelden. Deze blijven meestal zichtbaar, waardoor er nieuwe en onbedoelde betekenissen ontstaan door de interactie tussen de inhoud van de krant en de bewerkingen van Elshuis. De ontstane associaties zullen voor iedere toeschouwers anders zijn, afhankelijk van individuele herinneringen en ervaringen.

De kunst van het leven is thuis te zijn alsof men op reis is.

Godfried Bomans

Momenten en plaatsen smelten tot een nieuw geheel, het oog wandelt door het verbeelde landschap, onze hersenen maken vrije keuzes in de route zonder begin of eind. Door dit aandachtige, bijna meditatieve reizen in een imaginair landschap vertraagt de tijd. Het is de kunst van het moedwillig verdwalen.

Een logisch vervolg

‘Het Vrije Volk’ is een logisch vervolg op Elshuis eerdere werk, een volgende episode in zijn reis door het dia archief van zijn overleden vriend. De start was ‘Travelogues’ (2001-2011) fotowerken waarin Elshuis een nieuwe virtuele wereld creëerde uit samenstellingen van beeldelementen als landschappen, architectonische vormen en menselijke figuren. De met de computer geconstrueerde werelden lijken waarachtig, af en toe verraden afwijkingen in schaal en kleur of kleine onwaarschijnlijkheden de digitale samenstelling. In vergelijking met Het Vrije Volk lijkt het werk in Travelogues realistischer, het groot formaat op perspex geprinte beeld blijft dichter bij de bron, zijnde de oorspronkelijke dia.

De hierop volgende reeks ‘Floating Islands’ zijn in doorzichtige perspex kastjes geëtaleerde geconstrueerde vergezichten. Ook hier refereert de transparante voorstelling en de lichtval aan herinneringen: de in ons geheugen opgeslagen beelden zijn vaak ook diffuus en veranderlijk.

In toenemende mate zet Elshuis in zijn werk de wereld naar zijn hand, en grijpt hij in in de werkelijkheid. In zowel ‘Het Vrije Volk’ als in de hieraan voorafgaande ‘Blindspot & Traces’ heeft de ondergrond een eigen leven, en blijft zichtbaar in het gelaagde beeld. In ‘Blindspot & Traces’ is deze ondergrond hout. Elshuis tekent eerst met grafiet de afbeelding op de houten ondergrond, om deze vervolgens te bedekken met in acryl geschilderde vormen. Alle lagen laat hij transparant.

Beeldende elementen als beeldconstructies, transparantie en gelaagdheid zijn constante factoren in Elshuis oeuvre, en altijd is het startpunt het geërfde dia-archief. Ook de strategieën als vertraging van tijd en inzet van het geheugen keren terug. Maar recent worden deze vaste elementen op een nieuwe manier ingezet. Door de andere materialiteit en techniek – hout, papier, stift, acryl- krijgt de toeschouwer meer vrijheid om de eigen verbeelding in te zetten en de realiteit los te laten. Net als op echte reizen projecteren we onze verlangens op de eindbestemming. We hopen bij aankomst op landschappen vol natuur en schoonheid, waar we ongehinderd door grenzen, verplichtingen of beperkingen in tijd kunnen verblijven.

Elshuis stimuleert met zijn projecties onze verlangens en herinneringen, hij neemt ons mee naar een verbeelde wereld. Het is er aangenaam vertoeven.

Al zo’n vijftien jaar blaast Thomas Elshuis (1961) telkens met een andere aanpak – strategie zoals hij zelf zegt – nieuw leven in het dia-archief dat hij in 1998 van een overleden familievriend kreeg. Zo geeft hij die dierbare vriend een tweede leven. Uitstel van de finale executie, uitstel van het verdwijnen in dat onpeilbare en angstaanjagende gat van de vergetelheid. Een uitstel in de gedaante van fraaie fotowerken, prachtige schilderijen en oogstrelende objecten.

Archief als bron en metafoor

Kun je het dia-archief zelf zien als een metafoor voor het geheugen, het geheugen van die ene familievriend, dan zijn de verschillende strategieën die Elshuis hanteert te beschouwen als metaforen van de manier waarop ons geheugen werkt.

In de eerste serie werken getiteld Travelogue schuift Elshuis letterlijk voorstellingen van verschillende dia’s digitaal in elkaar, zoals in onze geest herinneringen over en door elkaar heen tot een nieuw, maar volkomen vanzelfsprekend verhaal worden geweven. Als je in de gaten hebt dat het om imaginaire plaatsen gaat, kun je dit werk zien als een uitnodiging om ook zelf een eigen plek te bedenken.

Met de prachtige voorstellingen in zijn series Floating Islands, Looming Sceneries, Drifting Shadows & Shifting Views lijkt Elshuis te visualiseren wat er in ons hoofd gebeurt: herinneringen komen en gaan, lijken soms transparant – net als dia’s – zodat andere herinneringen er doorheen kunnen schemeren.
Recent heeft Elshuis zijn aandacht gericht op het zichtbaar maken en verbergen. Waar zitten onze blinde vlekken, welke sporen laten herinneringen na?

Voor de nieuwste serie Blind Spot & Traces tekent Elshuis met grafietstift – een deel van – een dia over op een dikke plaat multiplex. Met transparante acrylverf schildert hij daar geometrisch abstracte vormen overheen. Door de gekleurde verfsluiers blijft de grafiettekening zichtbaar, al is die meer verscholen. De vanzelfsprekendheid van het beeld (en de herinnering) staat daarmee ter discussie.

Bijzonder is dat door het contrast tussen de geometrische (transparante) vormen en de zeer precieze en realistische grafiettekening, zowel je ogen als je geest heen en weer blijven gaan tussen abstracte ideeën en herkenbare werkelijkheid. Er ontstaat een soort dans in je hoofd. Een dans die een ervaring van een zekere schoonheid oplevert.

Een dans met de tijd

Intrigerend is de rol die tijd in Elshuis´ werk speelt. Het dia-archief ontstond in een periode waarin er nog geen sprake was van internet, laat staan Instagram. Toch zou je de diaverzameling Instagram avant-la-lettre kunnen noemen. In beide gevallen gaat het om het vastleggen van de dingen om je heen, de mensen, de plekken, de gebeurtenissen. Om zo ordening aan te brengen in de chaos van alledag, om grip te krijgen op de tijd, op het leven en je eigen identiteit. Zijn wij niet allemaal constructies van onze eigen herinneringen?

Door zich te beperken tot één enkel dia-archief en dat, zoals in zijn nieuwste serie, zelfs met de hand na te tekenen, vertraagt Elshuis de tijd. Laat hij je ongemerkt stilstaan bij het eeuwige vervliegen ervan en bij de manier waarop we daar in ons digitale en jachtige tijdperk mee omgaan. Zo plaatst hij zich buiten de hype van sociale media waar alles steeds sneller lijkt te gaan.

Het geheugen is een slordig meisje

Impliciet wijst Elshuis ook naar onze omgang met beelden opgeslagen op internet. Want ook die databases met foto’s en video’s zou je een geheugen kunnen noemen. Een ideaal geheugen dat niks kan vergeten. Want probeer maar eens een foto compleet van internet te verwijderen. Vanuit die optiek heeft het zo zijn charme dat ons eigen geheugen af en toe een steek laat vallen en krijgt ook het vervormen en vloeibaar worden van herinneringen zijn bekoring.

Ons geheugen werkt op wonderlijke wijze. Herinneringen nemen het meestal niet zo nauw met de feitelijke realiteit van toen. Niet voor niets noemt Vladimir Nabokov in zijn boek Memory, speak het geheugen “een zeer slordig meisje”. Uit Elshuis werk blijkt Nabokovs slordige meisje iets moois achtergelaten te hebben.

Samen met beeldend kunstenaar Reinoud Oudshoorn maak ik in februari de tentoonstelling Licht & Transparantie. Hoewel hij echt ander werk maakt, lijken er wel raakvlakken te zijn tussen ons werk op deze thema’s. Interessant om het eens naast elkaar te bekijken.

Op donderdag 11 februari komt er een fotograaf langs om de expositie vast te leggen. Ik hoop dezelfde dag al wat foto’s te sturen via de nieuwsbrief. (Nog niet aangemeld? Dat kan hier!)

De opening is vrijdag 12 februari om 16:00 uur. Je bent van harte welkom.

Deze korte tentoonstelling is dus binnenkort te zien in Nieuw Dakota in Amsterdam Noord.  Hier zijn alvast de data, zodat je hopelijk een plek in je agenda vindt voor een bezoek.

• vrijdag 12, zaterdag 13 en zondag 14 februari van 12:00 – 18:00 uur
• donderdag 18, vrijdag 19, zaterdag 20 en zondag 21 februari van 12:00 – 18:00 uur

Nieuw Dakota is ook te bereiken met de pont naar de NDSM-werf vanaf het Centraal Station (afmeerplaats geheel links). Het adres is: Ms. Van Riemsdijkweg 41b, 1033 RC Amsterdam Noord.

Vanaf 5 november is de komende tijd werk van me te zien in de Brummelkampgallerie in het AMC. Het gaat om de laatste Floating Islands, namelijk #013, #014 en #015. Mocht je in de buurt zijn, ga even kijken.

De gallerie bevindt zich dichtbij de hoofdingang van de poliklinieken. Op de website van het AMC staat nog wat meer over de tentoonstelling en vind je ook een plattegrond.

De menselijke gedaante

Elk jaar geeft de de AMC- en VUmc-kunstcommissie een kunstenaar de opdracht een werk te maken voor de serie De menselijke gedaante. Dit jaar is de eer aan mij toebedeeld. Meer over de werken en hoe je het kan bestellen vind je hier.

Het AMC heeft in de loop der jaren een behoorlijke kunstcollectie opgebouwd van ruim 6000 werken, die de naoorlogse Nederlandse kunstgeschiedenis recht doet. Ik behoor ook tot de gelukkigen. Ander werk is bijvoorbeeld te zien zijn op de gang C1. Voor de polikliniek Interne geneeskunde op Q2 ontwierp ik in opdracht een glazen wand met watermotief (2010).